کشاورزی







نکاتي که بايد درباره کشاورزي ايران بدانيد


ايران يکي از پرسابقه‌ترين کشور جهان در کشاورزي است و امروز يکي از مهم‌ترين بخش‌هاي اقتصادي کشورمان به اين حوزه (کشاورزي، توليد محصولات زراعي، پرورش آبزيان، دامداري و باغداري) مرتبط مي‌شود. اما باوجود سابقه طولاني ايران در کشاورزي، سهم اين بخش در صادرات، توسعه اقتصادي و توليد ملي در سال‌هاي اخير دچار نوسان بسيار شده است. براساس گزارش بانک مرکزي، رشد توليد ناخالص داخلي در گروه کشاورزي در سال 93 تنها 3.2 درصد بوده است. طبق گزارش مرکز آمار از رشد اقتصادی در 9 ماهه سال 94 نیز رشد تولید ناخالص داخلی در بخش کشاورزی 3.2 درصد برآورد شده است در حالي که اين عدد در نيمه اول سال 92، 6.9 درصد اعلام شده بود. در سال های اخیر نيز بخش كشاورزي بيش از گذشته با بحران كم‌آبي مواجه شده است كه توليدات اين بخش را تحت تاثير قرار خواهد داد.


امنيت غذايي، بايد و نبايدها


تحقق امنيت غذايي و توسعه بخش کشاورزي از دغدغه مهم دولت‌ها بوده و هست. اين بخش و ملزومات رشد آن، در اسناد بالادستي و قوانين کشورها مورد توجه قرار گرفته. در کشور ما ايران، در قانون اساسي، سند چشم‌انداز و برنامه‌هاي توسعه، به استفاده حداکثري از ظرفيت‌هاي بخش کشاورزي اشاره و تاکيد شده است. در قانون اساسي، بندهاي 1 و 9 اصل 44 بر افزايش توليدات کشاورزي به منظور رفع نيازهاي عمومي کشور و رسيدن به مرحله خودکفايي اشاره شده. همچنين در سند چشم‌انداز نيز يکي از اهداف مهم توسعه يافتگي کشور «امنيت غذايي» اعلام شده؛ هدفي که براساس چشم‌انداز بايد با تکيه بر توليد از منابع داخلي و خودکفايي در توليد محصولات اساسي محقق شود. علاوه براين در برنامه پنجم توسعه که اجرای آن یک سال دیگر یعنی تا پایان سال 95 تمدید شده است، افزايش ارزش افزوده به ميزان سالانه هفت درصد توام با ارتقاي کيفيت بهداشتي توليدات محصولات کشاورزي و ارتقاي سطح کلي حمايت از کشاورزي کشور به 35 درصد ارزش توليدات آن، مورد تاکيد برنامه نويسان قرار گرفته است.


تنوع محصولات

براساس آمارهاي سازمان خواربار جهاني فائو کشاورزي ايران از نظر تنوع توليد محصولات باغي بعد از چين و ايالات متحده آمريکا بطور مشترک با ترکيه در رتبه سوم جهان است و در توليد 22 محصول کشاورزي جز پنج کشور اول دنياست. پسته، انواع توت، خرما، گردو، خربزه و گرمک و و زردآلو و گيلاس، گوجه فرهنگي و هندوانه از جمله  محصولات صادراتي ايران است. براساس گزارش جهاد کشاورزي و بانک مرکزي در سال 92 نزديک به چهار ميليون تن انواع کالاي کشاورزي به ارزش 5.1 ميليارد دلار به خارج از کشور صادر شد. اين رقم در مقايسه با سال پيش از آن يعني 91، از نظر مقدار و ارزش به ترتيب 9.6 و 15.4 درصد کاهش يافته بود. علاوه براين آخرين آمارهاي وزارت جهاد کشاورزي از سه ماه اول سال جاري 1394 نيز نشان مي‌دهد که پسته، هندوانه، خرما و گوجه فرنگي بصورت تازه يا سرد کرده از عمده‌ترين اقلام صادراتي کشورمان به بازارهاي جهاني است. براساس اين آمارها صادرات محصولات کشاورزي از نظر وزني 3.75 درصد نسبت به مدت مشابه در سال گذشته کاهش داشته است و  15.21 درصد از کل صادرات غيرنفتي کشور را از نظر ارزش به خود اختصاص داده است.


سايه سنگين سنت بر کاشت و برداشت

غلبه روش‌هاي سنتي در بخش کشاورزي و عدم مکانيزه کردن کشاورزي از دلايل هدر رفت آب و انرژي و کاهش توليد در بخش کشاورزي است. امروز تقريبا 90 درصد از فعاليت‌هاي بخش کشاورزي بويژه در باغداري با نيروي انساني انجام مي‌شود. سيستم آبي در بيشتر مناطق زراعي ايران، غرقابي است که از تکنولوژي دنيا فاصله دارد. مرکز پژوهش‌هاي مجلس در تيرماه گذشته گزارشي در مورد شدت انرژي در بخش‌هاي مختلف ارائه کرد که در آن، بخش کشاورزي با مصرف 0.046 کيلوگرم نفت خام انرژي، معادل يک دلار توليد داخلي داشته است. در مقايسه با کشورهايي چون ترکيه و ژاپن، شايد شدت انرژي در بخش کشاورزي مطلوب به نظر برسد اما گويا رقم بدست آمده ناشي از مکانيزه نشدن کشاورزي و عدم روي آوري کشاورزي به ماشيني کردن مراحل مختلف کاشت و برداشت است.


آبياري را دريابيم


محيط زيست و ديگر منابع زيستي در بخش کشاورزي، به منظور حفظ قابليت هاي کشاورزي خاک اهميت بسياري دارد. عملکرد زيست محيطي ايران در سايت environmental performance index که به بررسي شاخص عملکردهاي زيست محيطي کشورها مي‌پردازد، در بخش کشاورزي 92.00 برآورد شده است.  آب به عنوان يکي از مهم‌ترين منابع زيستي در توسعه کشاورزي نقش بسيار مهمي دارد. کشاورزي در سرزمين خشک ايران، بيش از هرچيز وابسته به ميزان بارندگي و استفاده از روش‌هاي درست آبياري است. روش‌هاي درست آبياري با استفاده بهينه از آب مصرفي بخش کشاورزي، به افزايش توليد محصولات و کاهش هزينه‌هاي ناشي از هدر رفت آب منجر خواهد شد زيرا در حال حاضر براساس آمارهاي وزارت نيرو  حدود 90 درصد آب مصرفي کشور در بخش کشاورزي صرف مي‌شود که بخش زيادي از آن هدر مي‌رود. استفاده از روش‌هاي جديد بويژه آبياري قطره‌اي، علاوه بر کاهش اتلاف آب، به افزايش بهره‌وري کمک خواهد کرد و مشکلاتي چون شوري و قليايي شدن خاک، باتلاقي شدن زمين‌هاي کشاورزي و فرسايش زمين را رفع خواهد کرد. باتوجه به وضعيت آب در سال‌هاي گذشته، تغيير رويکرد مديران بخش کشاورزي به مسئله استفاده از آب مي‌تواند از بروز مشکلاتي چون به خطر افتادن امنيت غذايي کشور، خشک و شور شدن منابع آب زيرزميني، کسري تراز بازرگاني بخش کشاورزي، و تغيير شاخص‌هاي امنيتي و اقتصادي جلوگيري کند. برای افزایش بهره وری در بخش آب پیش بینی شده بود در سال 94، دویست هزار هکتار از اراضی کشور بهینه سازی شود اما با کمبود منابع، 150 هزار هکتار آن محقق شد. طبق پیش بینی وزارت جهاد کشاورزی برای سال 95 و با تأمین منابع، 250 هزار هکتار از اراضی برای افزایش بهره وری مصرف آب بهینه سازی می شوند. در سال 93 هم با کمک وزارت جهاد کشاورزي و کشاورزان 170 هزار هکتار از زمين‌هاي زراعي کشور ايران با روش‌هاي نوين آبياري شد اما هنوز زمين‌هاي زراعي بسياري نيازمند تجهيز به لوازم آبياري جديدند.