توزیع یارانه از محل پول نفت انگیزه رشد را می کشد

انسان، بزرگترین قربانی نفت است

تاريخ 1400/05/05 ساعت 11:15

مهم ترین اشکال در انتقال بی قیدو شرط درآمد نفت به مردم این است که انگیزه و تلاش افراد برای ارتقای مهارت و افزایش سطح آموزش را با هدف افزایش درآمد از بین می برد. هرچند در کوتاه مدت با چنین پرداخت هایی رفاه مردم افزایش پیدا می کند اما در بلندمدت، کاهش تحصیلات در مقاطع آموزشی بالاتر و کاهش سطح مهارت مردم را در پی دارد.

فراوانی منابع طبیعی مثل نفت را یک عامل بازدارنده در رشد و توسعه کشورها می دانند. این پدیده را نفرین منابع می گویند و در پژوهش های اقتصادی بارها به آن پرداخته اند. سهم عمده نفت در بودجه کشورها علاوه بر اثرگذاری در متغیرهای کلان اقتصادی می تواند در متغیرهایی اجتماعی مثل آموزش هم اثرگذار است چراکه درآمد زیاد ناشی از فروش منابع، اهمیت درآمدزایی از محل دانش را کاهش می دهد. وجود چنین رابطه ای را می توان نشانه کم توجهی اقتصادهای نفتی به دانش و آموزش در نظر گرفت که در بلندمدت، آثار عمیق و نامطلوبی بر عملکرد اقتصادی خواهد داشت.

وفور منابع طبیعی از جمله نفت از سه مسیر بر رشد اقتصادی اثر می گذارد، مسیر نخست رانت جویی و تلاش برای چانه زنی برای به دست آوردن سهم بیشتر از رانت حاصل از منابع طبیعی است. مسیر دوم، نوسانات قیمتی ناشی از وفور منابع طبیعی و مسیر سوم بیماری هلندی است. علاوه بر این، بعضی اقتصاددانان ضعف در کیفیت نهادی و انباشت سرمایه انسانی را هم به عنوان یک مورد دیگر از اثرگذاری نفرین منابع بر رشد اقتصادی در نظر می گیرند و بعضی دیگر به صنعتی زدایی به عنوان مسیر ششم اشاره می کنند.

هم چنین از نظر تحلیل گران، بی توجهی به گسترش و بهبود آموزش یکی از مهم ترین دلایل توضیح دهنده اثرات منفی فراوانی منابع طبیعی در رشد اقتصادی کشورهاست. وفور منابع طبیعی موجب جایگزینی سرمایه انسانی یا برون رانی آن شده و کاهش رشد اقتصادی را در کشورهای غنی از منابع طبیعی در پی دارد. به عقیده این گروه از محققان، ضعف سرمایه انسانی به این دلیل است که در کشورهایی با منابع طبیعی فراوان، انگیزه و حساسیت لازم برای سرمایه گذاری در آموزش  وجود ندارد.

در کشورهایی با سهم بالای نفت در درآمدهای دولت، دولت خود را نسبت به مخارج عمومی چندان پاسخگو نمی داند و ضرورتی در افزایش هزینه های عمومی از قبیل آموزش برای کسب حمایت شهروندان نمی بیند. سیاست های نامناسبی که توسط دولت ها در این کشورها جرا می شود، هزینه های سنگینی در میان مدت و بلندمدت بر مردم تحمیل می کند و این سیاست ها می توانند برای مدت زمانی طولانی ادامه پیدا کنند. نتیجه این وضعیت، تخصیص غیرکارآمد منابع از ویژگی های برجسته اغلب کشورها با منابع فراوان نفت است. به طور خلاصه می توان گفت آموزش و نوآوری  بزرگترین قربانیان در کشورهایی با اقتصادهای وابسته به درآمد ناشی از فروش منابع طبیعی است. این اقتصادها به توزیع درآمدهای نفتی بین مردم می پردازند که از جمله آن، یارانه کالاهای اساسی در ایران، توزیع نقدی یارانه در کویت و توزیع نقدی و پرداخت پول در قالب حق بیمه دستمزد به مردم در عربستان است. هم چنین در امارات متحده عربی، حق بیمه دستمزد و ضمانت اشتغال برای مردم برقرار شده است. مهم ترین اشکال در این نوع انتقال درآمد بی قیدو شرط به مردم این است که انگیزه و تلاش افراد برای ارتقای مهارت و افزایش سطح آموزش را با هدف افزایش درآمد از بین می برد. هرچند در کوتاه مدت با چنین پرداخت هایی رفاه مردم افزایش پیدا می کند اما در بلندمدت، کاهش تحصیلات در مقاطع آموزشی بالاتر و کاهش سطح مهارت مردم را در پی دارد.

مطالعات بسیاری در جهان موید اثرمنفی منابع طبیعی فراوان بر سرمایه انسانی است. یک مطالعه از 65 کشور جهان در سال 1997 تا 1980 نشان می دهد بین سرمایه های طبیعی با هزینه های عمومی آموزش  و سال های تحصیل دختران همبستگی منفی وجود دارد. یک مطالعه تطبیقی درباره برزیل و کره جنوبی، رابطه منفی بین وفور منابع طبیعی و سرمایه گذاری در سرمایه انسانی را تایید می کند. بررسی ارتباط میان فراوانی منابع طبیعی و سرمایه انسانی نشان می دهد 80 کشور درحال توسعه، به بلای منابع دچار شده اند و بین فراوانی منابع (زمین های زراعی) و نرخ باسوادی در این کشورها همبستگی منفی وجود دارد. یک مطالعه دیگر درباره تایلند اثر وفور زمین بر سرمایه گذاری آموزش را منفی اعلام می کند. هم چنین بررسی وضعیت 108 کشور از سال 1960 تا 2000 نشان می دهد بین منابع طبیعی و دوران تحصیل رابطه منفی وجود دارد. این بلایی است که در کشورهای صادرکننده نفت هم گرفتاری هایی ایجاد کرده است  و حتی در کشورهایی مثل چین و کشورهای آمریکای لاتین هم خود را نشان داده است.

یک پژوهش ایرانی اثر درآمدهای نفتی بر توسعه آموزش در کشورهای حاشیه خلیج فارس یعنی ایران، قطر، کویت، بحرین و عمان را در سال های 2000 تا 2017 بررسی کرده است. یافته های این پژوهشگر نشان می دهد در بلندمدت رانت حاصل از فروش نفت اثر منفی و معنی داری بر نرخ ثبت نام سطح متوسطه، میانگین سال های تحصیل و کیفیت آموزش داشته است. یافته های این تحقیق می گوید یکی از آثار منفی رانت منابع طبیعی محدود کردن کمیت و کیفیت آموزش در بلند مدت است.  

برای مطالعه بیشتر درباره این موضوع مقاله اثروفور منابع طبیعی بر توسعه آموزش را بخوانید. هدی زبیری، پژوهشگر در این مقاله به طور تجربی کشورهای حاشیه خلیج فارس را بررسی کرده است. این مقاله در نشریه راهبرد توسعه در سال 1400 منتشر شده است.


با اتاق تهران همراه شوید

آپارات اتاق تهران
توئیتر اتاق تهران
اینستاگرام اتاق تهران
تلگرام اتاق تهران
پادکست و کتاب صوتی اتاق تهران
استودیوی اتاق تهران

[صفحه چاپ]

ثبت نظر شما:

نام
پست الکترونیکی
تلفن
نظر